Technieken, methoden en werkvormen

In het voorgaande hebben we gekeken naar de dynamiek van het groepsproces en de implicaties
daarvan voor uw handelen als facilitator. Daarom behandelen we nu meer praktische technieken,
om afwisseling in een workshop te brengen, om te inventariseren, analyseren en ordenen, maar
ook om de creativiteit te stimuleren en de bijeenkomst af te ronden.

Om met het eerste te beginnen – afwisseling en vaart brengen in een workshop. In het Engels
zijn daar de kreten ‘warming up’ en ‘energizer’ voor. Uitgangspunt is dat mensen op meerdere
manieren kunnen leren dan alleen op een rationele manier door een ‘praatje bij een plaatje’.
Sterker nog, het leerproces is creatiever als we niet alleen onze linker maar ook de rechter hersenhelft
gebruiken, integraal leren dus. Daar zijn tal van manieren en methoden voor bedacht
met gebruik van kleur, muziek, zogenaamde mindmaps of afbeeldingen. Ook zijn er werkvormen
om het voorstellingsvermogen te stimuleren.

WARMING-UP EN ENERGIZER

Er bestaat een nauw verband tussen spelen en leren, vooral als er emoties, humor en plezier
bij komen kijken. “Wees dus als facilitator niet bang om je deelnemers ‘gekke’ dingen te laten
doen zoals een warming-up of oefeningen met leerresultaten,” stelt Nikki Highmore Sims dan
ook in ‘Workshops’. Zij geeft tal van voorbeelden: de groep iets laten bouwen van eenvoudig
knutsel materiaal zoals toiletrollen, plakband en cornflakesdozen of een lijst van originele interviewvragen
laten opstellen. Ook spelvormen als een speurtocht of een estafettequiz zijn denkbaar
of fysieke activiteiten zoals Brain Gym, een combinatie van massage-, beweeg- en stretchoefeningen
en leren.

Op het gebied van verwerken van gegevens zijn eveneens tal van manieren voorhanden. Het snel
verzamelen van antwoorden kan onder andere via roepen, geschreven kaarten of stellingen met ja
of nee te laten beantwoorden of met antwoorden op een bepaalde schaal. Het ordenen hiervan kan
onder meer via het clusteren, het stellen van prioriteiten of door het toekennen van plussen of
minnen. Diverse boeken geven uitgewerkte voorbeelden van dergelijke werkvormen.

Aan manieren om creativiteit te bevorderen evenmin gebrek. Highmore Sims noemt er talloze:
van brainstormsessies tot het spelen van rollenspellen en van het gebruik van metaforen tot het
laten opborrelen van associaties. Ook Adrie van den Berge en Freek Wortelboer wijden in hun
boek ‘Werkconferenties’ een hoofdstuk aan ‘speels ideeën verzamelen’. Aanraders zijn ook
‘Creativiteit. Hoe? Zo!’ van Igor Byttebier en ‘Zes denkende hoofddeksels’ van Edward de Bono.

INFORMATIEMARKT

Tot slot stippen we nog even aan dat u als facilitator in de meeste gevallen ook verantwoordelijkheid
draagt voor het consolideren van de resultaten, het afronden van de bijeenkomst en het
samenvatten en overdragen van de resultaten. De meest gebruikte technieken zijn een informatiemarkt,
actieplanning en themalijsten. De informatiemarkt geeft in de vorm van borden een overzicht
van het proces en de resultaten, inclusief de tussenstappen. Deelnemers kunnen, door langs
de borden te lopen, het proces reconstrueren en een eigen beeld opbouwen van de resultaten.

Dit is een goede start voor de actieplanning; een techniek die erop gericht is om vervolgactiviteiten
vast te leggen. Dit betekent dat de deelnemers met een concrete lijst ‘huiswerk’ de workshop ver laten
en direct daarna doelgericht aan de slag kunnen. Ook is het mogelijk om tijdens de gehele
bijeenkomst een ‘actiebord’ bij te houden. U kunt de genoemde acties eventueel groeperen of
voorzien van een prioriteit.

Soms is het niet mogelijk om te komen tot een dergelijke actielijst, vanwege meningsverschillen,
spanningen of omdat een onderwerp eerst nog verder moet worden uitgediept. Dan is het verstandig
om een themalijst op te stellen waarmee u in een volgende workshop kunt werken.